Tarih Boyunca İlim ve Din Abdülhak Adnan Adıvar tarafından kaleme alınmış, bilim tarihi ile düşünce tarihi arasındaki ilişkileri inceleyen iki ciltlik mühim bir çalışmadır. Tıp eğitimi almış bir bilim insanı olan Adıvar, tarih, felsefe ve bilim tarihi alanlarında yürüttüğü araştırmalarla tanınır. Özellikle İslam dünyasında bilimsel faaliyetlerin gelişimi ve Avrupa’daki bilimsel dönüşümler üzerine yaptığı incelemeler, Türkiye’de bilim tarihi alanında gerçekleştirilen erken dönem çalışmalar arasında yer alır.
Eserin ilk cildi, bilim ile din arasındaki ilişkinin ilkel kökenlerini ele alır. Antik çağ düşüncesi, doğa araştırmalarının ortaya çıkışı ve erken dönem felsefi sistemler bu çerçevede yorumlanmaktadır. Doğa olaylarının mitolojik açıklamalardan ayrılarak akıl yürütme ve gözlem temelinde yorumlanması süreci değerlendirilirken, özellikle Platon ve Aristoteles gibi düşünürlerin doğa anlayışları, evren tasavvurları ve bilgi kuramları üzerinde durulur.
Bu ciltte ayrıca İslam dünyasında gelişen bilimsel faaliyetler de ele alınır. Orta Çağ boyunca Bağdat, Şam ve Endülüs gibi merkezlerde yürütülen çeviri hareketleri ile matematik, astronomi ve tıp alanlarında gerçekleştirilen çalışmalar ve bunların Avrupa düşüncesi üzerindeki etkileri incelenir. Bu bağlamda İbn Sina, Farabi ve İbn Rüşd gibi düşünürlerin bilimsel ve felsefi görüşleri, bilimsel bilginin tarihsel gelişimi ve dinî düşünceyle kurduğu ilişki çerçevesinde değerlendirilir.