Bu kitap, Çüngüş’ün özellikle XVIII. ve XIX. yüzyıllardaki idarî, hukukî, ekonomik ve toplumsal yapısını farklı kaynaklar üzerinden inceleyen çalışmalardan oluşmaktadır. Vergi, mülkiyet ve asayiş ihtilafları; kamu düzeni, eşkıyalık ve hak ihlalleri; üretim, vergi, askerî lojistik ve taşrada güç mücadeleleri gibi konular, Osmanlı taşrasındaki ilişkilerin Çüngüş örneğinde değerlendirilmesine imkân sağlamaktadır. Çalışmalarda Çüngüş’te yaşayan gayrimüslimlerin idarî, iktisadî ve hukukî durumları ile Müslüman ve gayrimüslim ahali arasındaki ilişkiler de ele alınmaktadır. Mahkeme kayıtları üzerinden suç ve ceza bağlamında asayiş olayları, görev ve cihet tevcihleri, Nakîbü’l-Eşrâf Kaymakamlığı kurumu ve kaza müdürlüğü gibi konular, ilçenin sosyal ve idarî hayatının farklı boyutlarını ortaya koymaktadır. Kitapta eğitim ve haberleşme alanındaki gelişmelere ilişkin çalışmalar da önemli bir yer tutmaktadır. Amerikan misyonerliğinin din ve eğitim alanındaki faaliyetleri, Çüngüş’e telgraf hattının inşası ve haberleşme ağı ile Osmanlı modernleşme döneminde eğitim, ilçenin XIX. yüzyıldaki değişim sürecinin farklı yönlerini göstermektedir. Diyarbekir Şer‘iyye Sicilleri üzerinden hukuk, iktisat ve toplumun birlikte incelenmesi ise dönemin gündelik ve kurumsal hayatına ilişkin önemli bir kaynak zemini oluşturmaktadır. Bu kitap, bütün bu çalışmalar aracılığıyla Çüngüş’ün Osmanlı taşrasındaki yerini; idare, hukuk, ekonomi, toplum, eğitim, din ve haberleşme alanlarındaki gelişmelerle birlikte değerlendirmektedir. Böylece Çüngüş’ün Osmanlı dönemindeki tarihî yapısına ilişkin farklı araştırmaları aynı çatı altında buluşturmaktadır.