Diyarbakır`ın kadim topraklarında yer alan Çermik`in zengin ancak göz ardı edilmiş tarihini ve kültürünü gün yüzüne çıkaran bu eser, uzman isimlerin çalışmalarını bir araya getiriyor. Kitap, 19. yüzyıl şairi Zihnî`den tarihçi Abdulganî Fahrî Bulduk`a, halk masallarından sülale adlarına kadar bölgenin edebiyat ve sözlü kültürünün izlerini sürüyor. Eş zamanlı olarak, Osmanlı Rüşdiyesi`nden Dicle Köy Enstitüsü`ne ve günümüz eğitim projelerine uzanan geniş bir eğitim tarihi panoraması çiziyor.

Eser ayrıca, Ziya Gökalp`in düşünce dünyasından tersine göç gibi güncel sosyal analizlere ve Çermik Kitap Fuarı`nın etkilerine dair değerlendirmeler içeriyor. Arşiv belgeleri, sözlü tarih ve saha araştırmalarına dayanan bu çalışma, Çermik`in eğitim, edebiyat ve sosyal tarihine ilgi duyan araştırmacılar için temel bir başvuru kaynağıdır.