İmam Gazali’nin başyapıtı İhyâu Ulûmi’d-Dîn adlı eserinin ikinci cildinde yer alan "Evlilik Adabı" (Kitâbu Âdâbi’n-Nikâh) bölümü, İslam düşünce tarihinde aile kurumunun hem felsefi hem de fıkhi temellerini en derinlikli şekilde ele alan metinlerden biridir. Gazali, evliliği sadece hukuki bir sözleşme değil, nefis terbiyesi ve manevi kemalatın bir parçası olarak görür.
1. Evliliğin Faydaları ve Amaçları
Gazali, evliliğin devamlılığını sağlayan temel motivasyonları beş ana başlıkta toplar:
•    Neslin Devamı: İnsan neslinin sağlıklı bir şekilde sürdürülmesi ve Allah’a ibadet edecek salih evlatlar yetiştirilmesi.
•    Şeytandan Korunma: Şehveti kontrol altına alarak gözü ve gönlü haramdan korumak; iffeti muhafaza etmek.
•    Gönül Huzuru: Erkeğin ve kadının birbirinde sükûnet bulması, zihinsel yorgunluğu evdeki ünsiyet (dostluk ve sevgi) ile gidermesi.
•    Ev İşlerinin Düzeni: Ev idaresinin paylaşılması sayesinde kişinin kendi asıl vazifelerine (ilim, ibadet, iş) daha iyi odaklanabilmesi.
•    Nefis Mücadelesi: Aile bireylerinin rızkını helalden kazanma, eşin nazına ve çocukların huysuzluğuna sabretme yoluyla karakterin olgunlaşması.
2. Evliliğin Devamını Sağlayan "Güzel Geçinme" Prensipleri
Gazali’ye göre evliliğin kalıcı olması, eşlerin birbirine karşı sergilediği şu ahlaki tutumlara bağlıdır:
•    Sabır ve Hoşgörü: Gazali, "Güzel ahlak sadece eşe eziyet etmemek değil, ondan gelen eziyete de katlanmaktır" der. Eşlerin kusurlarını örtmek ve öfkeyi kontrol etmek temel esastır.
•    Orta Yol (Mutedil Olmak): Eşine karşı ne çok sert ve baskıcı ne de tamamen gevşek ve kontrolsüz davranmalıdır. Kıskançlıkta bile aşırıya kaçılmamalı, sevgi ile otorite arasında denge kurulmalıdır.
•    Geçim ve İnfak: Ailenin rızkını temin ederken cömertlik ile iktisat arasında bir yol izlenmelidir. Helal lokma, aile huzurunun manevi temelidir.
•    Mahremiyet ve Sadakat: Eşler arasındaki özel hallerin ve sırların dışarıya sızdırılmaması, evliliğin kutsiyetini koruyan en önemli zırhtır.